Zaburzenia osobowości: czym są i jak je rozpoznać?

Z zaburzeniami osobowości stykamy się na co dzień. Wielu ludzi na Ziemi zmaga się z tego typu przypadłością. Często nie rozumiemy, jak dana osoba może zachowywać się aż tak wrednie lub irracjonalnie. Być może właśnie ma zaburzenia osobowości.

Charakterystyka zaburzeń osobowości

Na osobowość człowieka składają się jego cechy psychiczne oraz fizyczne, które są ukształtowane dziedzicznie oraz przez środowisko, w którym się wychował. Osobowość ściśle łączy się z poczuciem tożsamości, niezależności, poczuciem bycia sobą. „Do najważniejszych źródeł rozwoju osobowości zalicza się: wczesnodziecięce doświadczenia, modelujące zachowania osób dorosłych, typ układu nerwowego, styl wychowawczy rodziny, inne środowiska wychowawcze, np. szkoła, czynniki kulturowe, decyzje okresu dojrzewania”.

Zaburzenie osobowości dotyczy sposobu funkcjonowania określonej osoby. Można mówić tutaj o kilku wymiarach osobowości, zarówno w sferze indywidualnej, jak i społecznej. Dotyczą sposobu funkcjonowania i zachowania. Występują w sposób trwały, a nie tylko epizodycznie, jak w przypadku chorób psychicznych. Rodzaj dysfunkcyjności osobowości determinuje zachowania oraz sposób postrzegania rzeczywistości. Przez co osoba ta ma bardzo utrudnione relacje z innymi oraz z samym sobą. Określony wzorzec pojawia się w okresie dojrzewania i trwa w ciągu życie.

„Cechy zaburzeń osobowości obejmują cały zakres tego »jaki ktoś jest« a więc: uczuciowość, pobudliwość, kontrolę impulsów, sposoby postrzegania rzeczywistości, sposoby myślenia, styl relacji z innymi ludźmi”.

Powody, przez które występują zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości występują przez oddziaływanie niekorzystnych czynników:

  • biologicznych
  • genetycznych
  • psychospołecznych

Duży wpływ na to, czy określona osoba na tego typu przypadłość ma troska, uwaga i okazywana miłość przez rodziców w okresie dzieciństwa. Badacze bardzo mocno w tej kwestii skupili się na aspektach rodzinnych. Chodzi tutaj o niekorzystny przebieg poszczególnych etapów rozwoju, brak zaspokojenia potrzeby bezpieczeństwa czy też duży poziom konfliktów w rodzinie.

Obecnie badacze mocno przyglądają się czynnikom genetycznym. Pierwsze objawy zaburzeń psychicznych można zaobserwować u dzieci w późnym dzieciństwie lub dopiero w wieku młodzieńczym. Niestety, diagnozuje się je dopiero w dorosłości. Dzieje się to przez to, że istnieje powszechne przekonanie, że człowiek dopiero w okresie od 16 do 20 lat rozwija w sobie umiejętność konstruktywnego radzenia sobie z napotkanymi trudnościami. Przez co zaobserwowane nieprawidłowe zachowania mogą nie przeistoczyć się w zaburzenie osobowości.

Jak stawia się diagnozę?

Diagnozę stawia psychiatra na podstawie zebranych informacji od pacjenta i jego najbliższych. W celu uzupełnienia lub całkowitego potwierdzenia zaburzenia robi się test psychologiczny. Przy postawieniu odpowiedniej diagnozy należy wykluczyć inne zaburzenia osobowości, psychiczne oraz zmiany w mózgu, które mogą potencjalnie być przyczyną występowania różnego typu zachowań.

Sygnały świadczące, że dana osoba ma zaburzenie osobowości

  • Wyraźne nieharmonijne postawy i zachowania w różnych obszarach funkcjonowania. Mogą one dotyczyć uczuciowości czy pobudliwości. Bardzo często osoby z takiego typu zaburzeniami mają tendencję do wzmożonej agresywności podczas zwykłej rozmowy. Mogą krzyczeć czy być roszczeniowi.
  • Osoba niezmiennie przejawia wzorzec nieprawidłowego zachowania w określonych sytuacjach.
  • Wzorzec zachowania jest całościowy i kompletnie niedostosowany do sytuacji indywidualnych czy społecznych. Osoba zaburzona nie podporządkuje się ogólnie przyjętym normom. Nie zwraca też uwagi na uczucia innych ludzi. Mogą też wypowiadać do innych przykre słowa, gdy są w trudnej sytuacji. Nie umie okazywać innym wsparcia.
  • Wymienione wcześniej trudności zwykle pojawiają się we wczesnym lub późnym dzieciństwie i utrzymują się całe życie zaburzonych jednostek.
  • Zaburzenia osobowości utrudniają relacje z innymi ludźmi oraz ze sobą, w konsekwencji czego bardzo często mają złe samopoczucie, które może pojawić się w późniejszym okresie ich życia.
  • Osoby zaburzone mogą mieć problem w pracy, gdyż mogą nieumiejętnie komunikować się z innymi pracownikami lub nie posiadać umiejętności pracy w grupie.

Rodzaje osobowości typu A (ekscentryczność, dziwaczność i brak relacji)

  • Osobowość paranoiczna – osoba zaburzona uważa, że inni jej szkodzą i ją wykorzystują, mimo że nie ma na to żadnych dowodów. Cały czas zastanawia się, czy przyjaciele oraz współpracownicy są lojalni wobec niej. Zachowania innych odbiera jako zniewagi skierowane w jej stronę. Bardzo długo chowa urazy i ma problem z wybaczaniem. Łatwo się złości w odpowiedzi na coś, co w jej mniemaniu jest atakiem skierowanym w jej dobre imię. Co jakiś czas wracają do niej myśli podejrzewające partnera o zdradę. Osoby z tego typu zaburzeniem przez paranoję, że ktoś im chce zrobić coś złego, są bardzo skryte.
  • Osobowość schizoidalna – osoby z tym zaburzeniem są indywidualistami. Bardzo często wykazują zachowania aspołeczne. Nie wchodzą z innymi ludźmi w związki o różnym charakterze. Lubią pracować i spędzać czas w pojedynkę. Mają tendencję oddawania się bez reszty swojemu hobby. W bardzo małym stopniu interesuje ich życie erotyczne i towarzyskie. Nie mają przyjaciół, znajomych ani nikogo z nim mogliby porozmawiać. Kontakty utrzymują jedynie z najbliższą rodziną. Dość często bywają niemili i opryskliwi, jeśli ktoś w ich mniemaniu zakłóca ich spokój. Często takie osoby myślą abstrakcyjnie i interesują się runami, telepatią i wszystkim tym, co innym wydaje się dziwne. Często czują lęk w kontaktach z innymi, który spowodowany jest myślami paranoidalnymi, a nie negatywną oceną własnej osoby.

Zaburzenia osobowości typu B (burzliwe relacje, intensywne emocje, brak odporności na stres)

  • Osobowość antyspołeczna – osoba z tym zaburzeniem nie umie dostosować się do ogólnie przyjętych norm i nie czuje się z tego powodu winna. Bardzo często kłamie i manipuluje innymi, by osiągnąć swoje cele. Taka osoba nie potrafi panować nad swoimi emocjami. Bardzo szybko się denerwuje i może być niebezpieczna dla innych. Ma tendencję do bycia bezmyślną. Nie potrafi być odpowiedzialna, ma trudności z utrzymaniem pracy oraz ze spłatą swoich długów. Taka osoba często spożywa różnego rodzaju używki. Nie przejawia żadnych wyrzutów sumienia w związku ze swoim zachowaniem.
  • Osobowość histrioniczna – ciągle chce być w centrum uwagi. Często prowokuje emocjonalnie i seksualnie, by zwrócić na siebie uwagę. Komunikuje się z innymi w sposób dramatyczny. Ma skłonność do głoszenia swoich opinii, jednak nie umie ich w żaden sposób uzasadnić. Bardzo łatwo na nią wpłynąć. Szybko zmieniają się jej emocje, bardzo skupia się też na swoim wyglądzie. Często wydaje jej się, że tworzy z ludźmi bliższe relacje niż w rzeczywistości.

W zaburzeniach typu B wyróżniamy także:

  • Osobowość borderline (z pogranicza) – jest to obecnie bardzo popularne zaburzenie. Występuje w nim bardzo cienka granica między miłością a nienawiścią. U osób z tego typu zaburzeniem bardzo mocno zmienia się nastrój oraz uczucia i odczucia co do sytuacji czy innych osób. Bardzo często ludzie ci są impulsywni i podejmują ryzykowne działania. Głównym objawem borderline jest silny lęk przed odrzuceniem. Bardzo często osoby z tego typu osobowością tworzą z ludźmi burzliwe i krótkotrwałe związki. Mają też bardzo rozchwiany obraz, samych siebie.  „Pacjent odczuwa silną złość z powodu obiektywnie niewielkich trudności. Przejawia zachowania impulsywne i autodestrukcyjne. Może wykazywać zachowania samo uszkadzające i samobójcze oraz przejściowe objawy paranoidalne, a w stresie traci kontakt z rzeczywistością”.
  • Osobowość narcystyczna – swoją samoocenę opiera na opiniach innych. Wyznacza wartość największą w sukcesach, władzy, pieniądzach i idealnej miłości. Wyolbrzymia wielkość swoich sukcesów oraz talentów. Ludzie z tego typu osobowością bardzo często kłamią i używają ludzi do swoich celów. Nie umieją czytać emocji innych ludzi i nie posiadają empatii. Są osobami zazdrosnymi, które wierzą, że inni im zazdroszczą. Dość często stawiają sobie całkowicie nierealne cele. Osoby z tego typu osobowością bardzo łatwo urazić, gdyż ich ego i poczucie wartości jest bardzo kruche. Mają skłonności do używek, depresji. Nie potrafią tworzyć prawdziwych i szczerych relacji z innymi ludźmi. Osoby narcystyczne nie zwracają uwagi na potrzeby innych ludzi, jednak z drugiej strony ciągle oczekują, że inni będą spełniać ich własne. Tacy ludzie niszczą siebie oraz swoich bliskich, którzy często muszą sami też leczyć się u psychiatry.

Dysfunkcja osobowości C (lęk, nieśmiałość, unikanie relacji i sytuacji stresowych)

  • Osobowość unikająca – osoby z tego typu zaburzeniem bardzo mocno unikają spotkań i kontaktów z innymi ludźmi z obawy, że będą ich oceniać. Źródłem takiego zachowania jest ich niska samoocena. Osoby z tego typu zaburzeniem wolą w ogóle nie podejmować prób wejścia z kimś w relację niż się potem rozczarować. Są bardzo wycofane w intymnych relacjach, gdyż boją się ośmieszenia i zawstydzenia. „Są wycofane w nowych relacjach, ponieważ czują się nieadekwatne. Widzą siebie jako niedostosowane, nieatrakcyjne, gorsze od innych. Nie są gotowe, by podjąć ryzyko, czy próbować nowych rzeczy, ponieważ boją się porażki”.
  • Osobowość zależna – objawia się niesamodzielnością w życiu dorosłym, która pojawia się bez żadnej przyczyny. Osoby z tego typu osobowością nie potrafią same podejmować decyzji oraz nie mają własnego zdania. Chcą, by inni byli w gotowości, by im zawsze pomóc i podjąć za nich decyzję. Tacy ludzie są bierni i mają umiejętność wyuczenia bezradności. Bardzo często poprzez swoją niesamodzielność po zakończeniu związku, natychmiast wchodzą w kolejny.
  • Osobowość anankastyczna – polega na sztywnym trzymaniu się reguł i wcześniejszych ustaleń. Takie osoby nie umieją być elastyczne i spontaniczne. To osobowość nadmiernie goniąca za byciem perfekcjonistą i kontrolowaniem wszystkiego. Lęk przed zmianami nieraz sprawia, że rezygnują z kontaktów towarzyskich. Bardzo często osoby z tym zaburzeniem są bardzo oddane pracy, jednocześnie wykluczone z codziennego życia, różnego rodzaju przyjemności i czasu wolnego. Często są przesadnie sumienne i skrupulatne. Nigdy nie zmieniają swoich standardów moralnych.  „Nie wydają pieniędzy na siebie i innych, ponieważ muszą odkładać na »czarną godzinę«. Charakterystycznymi cechami jest upór i sztywność zachowań oraz norm”.

Jak widać, istnieje wiele zaburzeń osobowości. Obserwując innych, możemy im pomóc. Często takie osoby nie radzą sobie nawet z samym sobą – wystarczy zauważyć sygnały i przekonać ich do pójścia na terapię. Siłą każdego człowieka jest wiara, że gdzieś tam, chociażby na drugim końcu naszego globu jest osoba, która mu pomoże i w niego wierzy.

Autor: Patrycja Żero

Fot: Canva

Zostaw komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *